Herziene consumentenkredietrichtlijn vanaf 20 november 2026: het recht op menselijke beoordeling van geautomatiseerde kredietbesluiten, artikel 22 AVG en de AI Act
Een Duitse consument, in de stukken aangeduid als OQ, vroeg een lening aan en kreeg die niet. De bank had haar aanvraag gelegd naast een score van het kredietinformatiebureau SCHUFA. Toen zij SCHUFA vroeg hoe die score tot stand was gekomen, kreeg zij de waarde en een algemene uitleg over de methode, en verder niets. Op 7 december 2023 oordeelde het Hof van Justitie in SCHUFA Holding (C-634/21) dat het automatisch berekenen van zo'n kans al een geautomatiseerd individueel besluit in de zin van artikel 22 AVG is wanneer de kredietgever er in belangrijke mate op voortbouwt. Bijna drie jaar later krijgt dezelfde vraag een eigen regel in het consumentenkredietrecht. Vanaf 20 november 2026 moeten de lidstaten de herziene Richtlijn (EU) 2023/2225 inzake kredietovereenkomsten voor consumenten toepassen, en artikel 18, lid 8, geeft de consument bij een geautomatiseerde kredietwaardigheidsbeoordeling het recht om een mens te laten meekijken.
Wat artikel 18 van Richtlijn 2023/2225 vanaf 20 november 2026 vraagt
Artikel 18 verplicht de kredietgever om vóór het sluiten van een kredietovereenkomst de kredietwaardigheid van de consument grondig te beoordelen, op basis van relevante en juiste informatie over inkomsten, uitgaven en de financiële situatie. Krediet mag alleen worden verstrekt wanneer uit die beoordeling blijkt dat de consument zijn verplichtingen waarschijnlijk kan nakomen. Lid 8 voegt daar een regel voor automatische verwerking aan toe. Als de beoordeling gebruikmaakt van geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens, kan de consument menselijke tussenkomst van de kredietgever vragen en krijgen. Dat recht omvat drie onderdelen: een heldere en begrijpelijke uitleg van de beoordeling, inclusief de logica en de risico's van de automatische verwerking en de betekenis ervan voor het besluit; de gelegenheid om een eigen standpunt kenbaar te maken; en het recht om herbeoordeling van de kredietwaardigheidsbeoordeling en van het kredietbesluit te vragen.
Het toepassingsbereik is ruimer dan onder de richtlijn uit 2008. De herziene richtlijn geldt voor kredieten tot 100.000 euro en omvat voortaan ook kleine leningen onder 200 euro en veel vormen van 'koop nu, betaal later'. Juist in die segmenten beslissen aanbieders vaak binnen enkele seconden en volledig automatisch. Daarnaast verplicht artikel 13 kredietgevers en kredietbemiddelaars de consument duidelijk te vertellen wanneer een aanbod is gepersonaliseerd op basis van automatische verwerking van persoonsgegevens. Een kredietovereenkomst die een consument via de betaalomgeving van een webwinkel sluit, kan dus net zo goed onder deze regels vallen als een persoonlijke lening bij een bank; een gewone betaling valt er niet onder, en artikel 2 sluit bepaalde vormen van renteloos betalingsuitstel uit.
Waar de Nederlandse implementatiewet (36 924) op 15 november 2026 staat
De Nederlandse omzetting loopt via de Implementatiewet herziene richtlijn consumentenkrediet (36 924), die de Wet op het financieel toezicht, Boek 7 BW en de Wet handhaving consumentenbescherming wijzigt. Het kabinet diende het voorstel op 1 april 2026 in; de Tweede Kamer nam het op 6 oktober 2026 aan. Op 3 november 2026 bracht de Eerste Kamercommissie voor Financiën haar verslag uit, en bij onze raadpleging op 15 november 2026 was het voorstel in de Eerste Kamer nog niet aangenomen. De inwerkingtreding volgt op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip. Als de wet op 20 november 2026 nog niet in werking is, past Nederland de richtlijn later toe dan de Europese termijn vraagt.
Een richtlijn werkt niet rechtstreeks tussen een consument en een private kredietgever. Een consument kan zich dus na 20 november 2026 niet op artikel 18, lid 8, beroepen tegen zijn bank zolang de Nederlandse wet niet in werking is. Wel moet de Nederlandse rechter het bestaande recht, waaronder de zorgplicht in de Wft en de regels over kredietwaardigheidstoetsing, zoveel mogelijk richtlijnconform uitleggen. En de AVG geldt intussen gewoon rechtstreeks. Voor volledig geautomatiseerde kredietbesluiten met aanmerkelijke gevolgen biedt artikel 22 AVG al vergelijkbare waarborgen, zodat een kredietgever zijn procedure voor die besluiten niet hoeft uit te stellen tot de publicatie in het Staatsblad.
Hoe artikel 22 AVG en de arresten SCHUFA en Dun & Bradstreet zich verhouden tot artikel 18, lid 8
Artikel 22 AVG geeft iedereen het recht niet te worden onderworpen aan een uitsluitend op geautomatiseerde verwerking gebaseerd besluit dat rechtsgevolgen heeft of iemand anderszins in aanmerkelijke mate treft. Een afgewezen kredietaanvraag heeft zulke gevolgen. Is zo'n besluit toegestaan omdat het nodig is voor een overeenkomst of omdat de betrokkene uitdrukkelijk toestemming gaf (lid 2, onder a en c), dan moet de verwerkingsverantwoordelijke volgens lid 3 ten minste menselijke tussenkomst, de mogelijkheid van een eigen standpunt en de mogelijkheid tot aanvechting bieden. Berust het besluit op een wettelijke grondslag (lid 2, onder b), dan moet die wet zelf passende waarborgen bevatten. Artikel 18, lid 8, CCD geeft recht op menselijke tussenkomst en noemt daarbij een uitleg van de beoordeling, een eigen standpunt en een herbeoordeling; artikel 22, lid 3, noemt menselijke tussenkomst, een eigen standpunt en aanvechting. De richtlijn reikt ook verder. Het geldt al wanneer de kredietwaardigheidsbeoordeling gebruikmaakt van geautomatiseerde verwerking, ook als een medewerker het uiteindelijke besluit neemt. Artikel 22 AVG vereist een besluit dat uitsluitend op geautomatiseerde verwerking berust. Een kredietgever die een model gebruikt en een medewerker laat tekenen, valt daardoor wel onder de richtlijn, en onder artikel 22 AVG alleen wanneer die medewerker geen werkelijke invloed op de uitkomst heeft.
Het SCHUFA-arrest bracht de leverancier van de score binnen het bereik van artikel 22: de berekening van de score is zelf een geautomatiseerd besluit wanneer de kredietgever er in belangrijke mate op voortbouwt. Op 27 februari 2025 voegde het Hof in Dun & Bradstreet Austria (C-203/22) daar de uitlegplicht aan toe. Een Oostenrijkse consument kreeg geen mobiel abonnement van tien euro per maand na een negatieve kredietbeoordeling. Het Hof oordeelde dat de betrokkene op grond van artikel 15, lid 1, onder h, AVG een uitleg moet krijgen van de procedure en de beginselen die daadwerkelijk zijn toegepast, zodat hij begrijpt welke gegevens op welke manier tot het resultaat hebben geleid. Het enkel verstrekken van een algoritme of formule volstaat niet. Wie bedrijfsgeheimen inroept, moet de gegevens aan de toezichthouder of de rechter voorleggen, die de belangen afweegt.
Wat de AI Act vanaf 2 december 2027 toevoegt aan kredietscores
De AI Act rekent in bijlage III, punt 5, onder b, AI-systemen voor het beoordelen van de kredietwaardigheid van natuurlijke personen of het vaststellen van hun kredietscore tot de hoog-risico-AI; systemen voor fraudedetectie zijn uitgezonderd. Na de wijziging door Verordening (EU) 2026/1744 gelden de eisen voor de hoog-risicosystemen van bijlage III vanaf 2 december 2027; in ons stuk over het ENISA-advies van 4 november 2026 bespraken we die verschuiving al. Voor systemen die onder die eisen vallen, moet de aanbieder van een scoremodel onder meer zorgen voor risicobeheer, datakwaliteit, logging en menselijk toezicht, en moet een kredietgever die zo'n systeem inzet volgens artikel 27 vooraf een effectbeoordeling op het gebied van de grondrechten uitvoeren; die plicht noemt kredietwaardigheidssystemen uitdrukkelijk. Verordening 2026/1744 wijzigt ook het overgangsrecht voor systemen die vóór die datum al op de markt of in gebruik waren. Of een bestaand scoremodel vanaf 2 december 2027 aan de eisen moet voldoen, hangt dus af van dat overgangsrecht.
Artikel 86 van de AI Act, dat buiten de verschoven onderdelen van hoofdstuk III valt, geeft een getroffen persoon bij besluiten op basis van een hoog-risicosysteem uit bijlage III het recht op een duidelijke en zinvolle uitleg over de rol van het AI-systeem in het besluit. Lid 3 bepaalt echter dat dit recht alleen geldt voor zover het Unierecht niet al in zo'n recht voorziet. Voor consumentenkrediet doet de CCD dat met artikel 18, lid 8, en de AVG met de artikelen 15 en 22. De consument zal zich in een kredietgeschil dus vooral op die regels beroepen. De AI Act bepaalt daarnaast hoe het systeem moet zijn gebouwd en gedocumenteerd, en die documentatie is precies wat de kredietgever nodig heeft om zijn uitlegplicht te kunnen nakomen. Eerder schreven we over het FCA-richtsnoer van 19 oktober 2026 over AI bij financiële ondernemingen, waarin de Britse toezichthouder dezelfde verbinding legt tussen zorgplicht en modelgebruik.
Wie de herbeoordeling uitvoert en wat de scoreleverancier moet aanleveren
Een herbeoordeling heeft alleen betekenis wanneer de medewerker die haar uitvoert het besluit werkelijk kan wijzigen, de gegevens van de consument kan inzien en kan begrijpen welke factoren de score bepaalden. Toezichthouders en rechters zullen kijken of de menselijke tussenkomst inhoud heeft. Een medewerker die de uitkomst van het model slechts bevestigt, voldoet niet aan artikel 22 AVG, en evenmin aan de bedoeling van artikel 18, lid 8. Dat vraagt om bevoegdheden, tijd en opleiding, en om een interne regel over wanneer een medewerker van het model mag afwijken.
Veel kredietgevers en BNPL-aanbieders gebruiken scores, modellen of beslisregels van externe leveranciers. Na Dun & Bradstreet moet de kredietgever een uitleg kunnen geven over de factoren die daadwerkelijk zijn toegepast; dat lukt alleen als het contract met de leverancier toegang tot die informatie regelt. Vier vragen verdienen daarom een plaats in het leverancierscontract:
- Uitleg per besluit: levert de leverancier per aanvraag de doorslaggevende factoren, in een vorm die een consument kan begrijpen, binnen de termijn waarin de kredietgever moet antwoorden?
- Bedrijfsgeheimen: mag de kredietgever de logica van het model aan de AFM, de Autoriteit Persoonsgegevens of een rechter voorleggen, ook als de leverancier die als vertrouwelijk aanmerkt?
- Gegevensbronnen: garandeert de leverancier dat geen bijzondere categorieën van persoonsgegevens in de zin van artikel 9 AVG in de beoordeling terechtkomen, en meldt hij wijzigingen in de bronnen?
- Modelwijzigingen en de AI Act: wie draagt de verplichtingen van de aanbieder vanaf 2 december 2027, en levert de leverancier de technische documentatie die de kredietgever voor zijn effectbeoordeling onder artikel 27 nodig heeft?
Wat er voor consumenten op het spel staat
Voor de aanvrager kan een afgewezen kredietaanvraag bepalen of een wasmachine, een tweedehands auto of een overbruggingslening voor de huur binnen bereik ligt. Kleine kredieten en uitgestelde betalingen worden juist gebruikt door mensen met weinig financiële ruimte, en een fout in het model of in de onderliggende gegevens treft hen het eerst. Het recht op menselijke beoordeling geeft die consument een aanspreekpunt en een redelijke kans om een vergissing te herstellen, zoals een verkeerd geregistreerde betalingsachterstand of een inkomen dat het model verkeerd heeft gelezen. Een kredietgever die deze procedure goed inricht, ziet in de herbeoordelingen ook waar zijn eigen model fouten maakt.
Kredietgevers en aanbieders van 'koop nu, betaal later' die hun afspraken met een scoreleverancier naast deze vier vragen willen leggen, kunnen dat contract laten nalopen met de AI- en ICT-contractscan van AIRecht. Zo ziet u snel waar uitleg, vertrouwelijkheid en gegevensgebruik nog niet goed geregeld zijn.
Bronnen
Richtlijn (EU) 2023/2225 inzake kredietovereenkomsten voor consumenten (PB L van 30 oktober 2023), artikelen 13 en 18; Eerste Kamer, wetsvoorstel 36 924, Implementatiewet herziene richtlijn consumentenkrediet; Nader rapport inzake de Implementatiewet herziene richtlijn consumentenkrediet (2 april 2026); HvJ EU 7 december 2023, SCHUFA Holding, C-634/21; HvJ EU 27 februari 2025, Dun & Bradstreet Austria, C-203/22; Verordening (EU) 2016/679 (AVG), artikelen 9, 15 en 22; Verordening (EU) 2024/1689 (AI Act), artikelen 27 en 86 en bijlage III; Verordening (EU) 2026/1744. Stand van zaken: 15 november 2026.