AI, blockchain en quantum: 9 belangrijke technologische ontwikkelingen voor juristen

AIRecht Editor

Na een eerste serie technologische ontwikkelingen volgde een vervolg: nog eens negen technologische ontwikkelingen die de maatschappij definitief en over de gehele breedte zullen veranderen — en die daarom ook voor de jurist van belang zijn. Deze column van Mauritz Kop verscheen oorspronkelijk op het kennisplatform Verder denken, scherper zijn van het Centrum voor Postacademisch Juridisch Onderwijs (CPO) van de Radboud Universiteit. Omdat de columns daar niet meer staan, plaatsen we ze hier integraal; onderaan is te zien hoe de column destijds verscheen. Het sluit aan op het eerdere overzicht in De posthumanistische revolutie van AI.

AI, blockchain en quantum computing: de juridische agenda voor juristen.

1. AI en blockchain versterken elkaar

Artificiële intelligentie en blockchain kunnen elkaar aanvullen. AI kan blockchain verbeteren bij vraagstukken als energieconsumptie, veiligheid en het vervangen van hardware door neurale netwerken; de evolutie van hardware via neuromorfe chip-architectuur en brain-inspired computing heeft een gunstig effect op opkomende technologieën als kunstmatige intelligentie. Omgekeerd kan blockchain nuttig zijn bij de analyse van de output van AI — denk aan het openen van de AI black box (transparantie) en het uitlegbaar maken van beslissingen en voorspellingen.

2. Deep learning ontmoet smart contracts

Een spannende lijn is de combinatie van kunstmatige intelligentie, blockchain en open source. Platforms die deep learning en smart contract-functionaliteit verenigen, beloven dat iedereen in zijn eigen taal slimme contracten kan opstellen, zonder ingewikkelde code. Juridisch dwingt dat tot nadenken: een contract dat zichzelf uitvoert is aantrekkelijk, maar wie draagt het risico wanneer de code iets anders doet dan partijen bedoelden?

3. Quantum computing

Quantum computing ontleent zijn constituerende elementen aan de kwantummechanica, waaronder superpositie en verstrengeling. De rekenkracht van een kwantumcomputer wordt uitgedrukt in qubits, vaak gerealiseerd als superconducting qubits; een qubit kan een 0 zijn, een 1, of — door superpositie — beide tegelijk. Kwantumcomputers rekenen, net als biocomputers, op basis van parallel computing en niet volgens het klassieke binaire, seriële model. Die niet-lineaire sprong in rekenkracht heeft directe juridische gevolgen, onder meer voor encryptie en cyberveiligheid; we werken dat uit in Een Juridisch-Ethisch Kader voor Quantum Technologie.

4. Regulering van verantwoordelijkheid

De snelle opkomst van deze disruptieve technologieën vraagt om regulering van verantwoordelijkheid, om juridische context en om een samenhangend, rechtsstatelijk regelgevingskader. Dat geldt dwars door de rechtsgebieden heen: het bestuursrecht, het privaatrecht, het auteursrecht, het privacyrecht en het mededingingsrecht raken alle aan de inzet van slimme systemen.

5. Aansprakelijkheid voor handelen of nalaten van AI

Lang niet alle juridische kwesties zijn uitgekristalliseerd. Wie draagt verantwoordelijkheid bij schade door AI? Wie legt verantwoording af voor de beslissingen die autonome AI-agents nemen, en hoe ziet die verantwoordingsplicht er in de praktijk uit? Bij gebrek aan specifieke wetgeving wordt aansluiting gezocht bij zorgvuldigheidsnormen uit het aansprakelijkheidsrecht — de onrechtmatige daad van artikel 6:162 BW en de gevaarzettingsmaatstaf uit het Kelderluik-arrest — maar of dat instrumentarium toereikend is, blijft de vraag.

6. Bescherming door intellectueel en industrieel eigendomsrecht

Het is bovendien niet altijd duidelijk of een door AI gegenereerd werk, idee, algoritme, chip of data-interface kan worden beschermd door een industrieel of intellectueel eigendomsrecht — een octrooi, chipsrecht, sui generis databankenrecht, bedrijfsgeheim, naburig recht of auteursrecht. Onderdelen van deep learning- en AI-programmatuur komen in het huidige systeem wél voor bescherming in aanmerking; bescherming werkt het best wanneer men een combinatie van IE-rechten hanteert. De vraag wie eigenaar is van een machinecreatie behandelen we afzonderlijk in Computer generated works: wie of wat is eigenaar?

Toestemming voor trainingsdata

Mogelijk is er bovendien een licentie nodig om een AI met trainingsdata te voeren, zeker bij een commercieel oogmerk. Op muziekwerken, foto's, audio en video rusten doorgaans actieve auteursrechten en naburige rechten; op gegevensverzamelingen zoals gedigitaliseerde bibliotheken kunnen databankrechten rusten. Ook dan is toestemming nodig voor rechtmatig gebruik. De Europese dimensie van dat datavraagstuk bespreken we in The Right to Process Data for Machine Learning Purposes in the EU.

7. Mededingingsrecht en datamacht

Een handjevol techgiganten heeft bijna alle beschikbare trainingsdata in handen. Of dat strookt met het mededingingsrecht is een open vraag. Mogelijk brengen de regels mee dat data niet mogen worden gemonopoliseerd en gedeeltelijk beschikbaar moeten komen voor concurrenten en onderzoeksinstituten, zodat ook overheden en start-ups toegang krijgen tot waardevolle dataketens. Oplossingen variëren van een vrijwillig "data-donorcodicil", waarmee burgers de sensordata van hun edge device kunnen afstaan, tot een Europeesrechtelijke verplichting tot data sharing.

8. Grondrechten en fundamentele waarden

Kunstmatige intelligentie is ongrijpbaar en heeft een transformatieve kracht. Daarom is het van belang om in de discussie over toepassing en implementatie ook de waarborging van fundamentele vrijheids- en gelijkheidsrechten mee te nemen — grondrechten zoals privacy en het verbod op discriminatie. Het ideaal is dat deze waarborgen een plaats krijgen in het ontwerp van slimme machines, algoritmen en distributed ledger technology: een belangenafweging tussen ruimte voor innovatie en ethisch verantwoorde randvoorwaarden. Een praktische tool van Nederlandse bodem die ontwerpers en gebruikers bewust maakt van die afweging, is het AI Impact Assessment — en op Europees niveau kreeg de gedachte vorm in de EU AI Act.

Tussen innovatie en waarborg

De rode draad door deze negen ontwikkelingen is een voortdurende belangenafweging: ruimte voor innovatie tegenover ethisch verantwoorde randvoorwaarden. Artificiële intelligentie laat zich niet in één regel vatten, en juist daarom dwingt elke toepassing tot een aparte weging — welk belang weegt hier zwaarder, en welk recht biedt het scherpste instrument? Een gedachte die destijds opkwam, was een "AI made in Europe"-kwaliteitsstempel: een keurmerk dat aangeeft dat een systeem aan juridische en ethische randvoorwaarden voldoet.

Voor de praktijk betekent dit dat regulering het beste werkt wanneer zij techniekneutraal blijft en zich op functies en risico's richt, niet op de exacte werking van de machine van vandaag. Zo blijft een norm bruikbaar wanneer de onderliggende techniek — van blockchain tot quantum — weer een generatie verder is. Het is dezelfde anticiperende houding die later het fundament werd onder de Europese AI-wetgeving.

Zo verscheen deze column destijds op het CPO-platform Verder denken, scherper zijn van de Radboud Universiteit (7 februari 2019).

Voorbereiding op een nieuwe generatie

De negen hierboven genoemde ontwikkelingen vormen samen de bouwstenen voor een compleet nieuwe technologische generatie. Voor de tech-savvy jurist is de opgave niet om alle techniek te beheersen, maar om te herkennen welk rechtsgebied een toepassing raakt en welke vraag als eerste moet worden gesteld. Het bredere onderzoek naar verantwoorde regulering van quantum- en AI-technologie is permanent toegankelijk via de Stanford Center for Responsible Quantum Technology-collectie in de Stanford Law Library, en in onze kennispagina over kunstmatige intelligentie.

Wie deze ontwikkelingen vroeg begrijpt, heeft geen voorsprong op de techniek nodig — alleen op de vraagstelling. En dat is precies waar de waarde van de jurist begint.

Zo verscheen deze column destijds op het CPO-platform Verder denken, scherper zijn van de Radboud Universiteit:

Laatst bijgewerkt: 9 juni 2026