Californië schrapt sinds 1 januari 2026 het verweer 'de AI deed het zelf' (AB 316). Hoe ver artikel 6:77 BW, de AI Act en de productaansprakelijkheidsrichtlijn in Nederland komen

Tot 1846 kende het Engelse recht de deodand. Veroorzaakte een voorwerp de dood van een mens, bijvoorbeeld een kar, een paard of een molenrad, dan kon de lijkschouwingsjury dat voorwerp of de waarde ervan verbeurd verklaren. De opbrengst kwam in beginsel toe aan de Kroon, niet aan de nabestaanden. In de jaren 1840 legden jury's die sanctie ook op aan locomotieven en treinen na dodelijke spoorwegongelukken, en kort daarna schafte het Parlement de figuur af met de Deodands Act 1846. Als beeld is die geschiedenis nog steeds bruikbaar: ons aansprakelijkheidsrecht zoekt de mens of de onderneming achter het ding. Californië heeft dat uitgangspunt op 1 januari 2026 in een wet vastgelegd voor kunstmatige intelligentie: wie AI ontwikkelt, aanpast of gebruikt, mag zich in een civiele zaak niet meer verweren met de stelling dat de AI de schade zelfstandig veroorzaakte.

Wat Californië met AB 316 en artikel 1714.46 Civil Code per 1 januari 2026 regelde

Gouverneur Newsom ondertekende Assembly Bill 316 op 13 oktober 2025 (Chapter 672, Statutes of 2025). De wet voegt artikel 1714.46 toe aan de Californische Civil Code en is op 1 januari 2026 in werking getreden. De bepaling heeft drie leden. Lid (a) definieert kunstmatige intelligentie als een machinaal systeem dat in autonomie varieert en uit zijn invoer afleidt hoe het uitvoer genereert die fysieke of virtuele omgevingen kan beïnvloeden. Die definitie volgt nagenoeg de OESO-definitie die ook in artikel 3, punt 1, van de AI Act terugkomt. Lid (b) bepaalt dat in een vordering tegen een gedaagde die AI heeft ontwikkeld, aangepast of gebruikt, het geen verweer is dat de AI de schade autonoom veroorzaakte. Lid (c) laat alle andere verweren intact, uitdrukkelijk ook bewijs over causaliteit, voorzienbaarheid en de eigen schuld van anderen.

Juist dat derde lid maakt de wet interessant. Californië schept geen risicoaansprakelijkheid. De eiser moet nog steeds een fout, een gebrek of een tekortkoming bewijzen, en de gedaagde mag blijven betogen dat de schade onvoorzienbaar was of door een ander kwam. Wat verdwijnt, is één specifieke redenering: dat er tussen de mens en de schade een zelfstandige actor stond die de keten doorbrak. In het beeld van de deodand: het ding zelf is geen partij in het proces.

Waarom de autonomie van AI-agents het verweer in 2026 aantrekkelijk maakte

Het verweer was geen theoretische dreiging. AI-agents boeken reizen, plaatsen orders, versturen e-mails, wijzigen code en voeren betalingen uit. Hoe meer stappen een agent zonder menselijke tussenkomst zet, hoe verleidelijker het wordt om een schadegeval als een onvoorzienbare gebeurtenis te presenteren. In de Amerikaanse tort law heet dat een superseding cause: een tussenkomende oorzaak die de aansprakelijkheid van de oorspronkelijke dader afsnijdt. AB 316 haalt de AI zelf uit die categorie. Of de gedaagde aansprakelijk is, blijft afhangen van fout, causaliteit en voorzienbaarheid; alleen de autonomie van het systeem telt niet meer als zelfstandige onderbreking van de keten.

De reikwijdte is beperkt. AB 316 zegt niets over de geldigheid van contractuele uitsluitingen tussen leverancier en afnemer, en Californisch recht is alleen van belang wanneer de rechter het op de vordering toepast. Een Californische klant of wederpartij maakt dat recht niet automatisch toepasselijk. Waar het wel geldt, kan een gebruiker het autonomieverweer jegens een benadeelde niet voeren. Dan wordt het contract met de leverancier belangrijk. AI-contracten bevatten vaak uitsluitingen voor schade door "onjuiste output" of "autonoom gedrag van het model", en daarmee rijst de vraag wie intern de rekening draagt als de agent de fout maakte.

Of artikel 6:77 BW in Nederland het verweer 'het systeem deed het zelf' al afsnijdt

Het Nederlandse recht kent geen AB 316. In het contractenrecht ligt een vergelijkbaar resultaat wel binnen bereik. Artikel 6:77 BW bepaalt dat wanneer een schuldenaar bij de uitvoering van een verbintenis gebruikmaakt van een zaak die daartoe ongeschikt is, de tekortkoming hem wordt toegerekend, tenzij dat onredelijk zou zijn gelet op de inhoud van de overeenkomst, de verkeersopvattingen en de overige omstandigheden. Artikel 6:76 BW doet hetzelfde voor hulppersonen. De wetgever van het Nieuw BW koos daarmee in 1992 voor een eenvoudige risicoverdeling: wie een hulpmiddel inzet om zijn prestatie te leveren, draagt het risico dat dat hulpmiddel faalt. Voor AI die is ingebouwd in een stoffelijk apparaat, zoals een robot of een machine, is artikel 6:77 BW rechtstreeks bruikbaar. Of zelfstandige software een "zaak" is in de zin van artikel 3:2 BW, is omstreden, en de Hoge Raad heeft voor zover bekend nog niet beslist of artikel 6:77 BW naar analogie op zulke software van toepassing is. Analoge toepassing is een beargumenteerde mogelijkheid: de ratio van de bepaling, dat wie een hulpmiddel kiest ook het risico van dat hulpmiddel draagt, pleit ervoor. Ook zonder artikel 6:77 BW blijft de vraag van artikel 6:75 BW of een tekortkoming krachtens verkeersopvattingen voor rekening van de schuldenaar komt. Bekende risico's van het systeem kunnen tegen een beroep op overmacht pleiten; de toerekening hangt af van de concrete tekortkoming, de overeenkomst en de omstandigheden.

Buiten contract ligt het moeilijker. Artikel 6:162 lid 3 BW rekent een onrechtmatige daad toe aan wie schuld heeft of aan wie de oorzaak krachtens de wet of de verkeersopvattingen voor zijn rekening komt. Een benadeelde derde moet dus aantonen dat de gebruiker een zorgvuldigheidsnorm schond, bijvoorbeeld door een agent zonder toezicht schadelijke handelingen te laten verrichten. Daar ontbreekt een uitdrukkelijke regel zoals in Californië. Het risico dat een rechter de autonomie van het systeem meeweegt bij de vraag wat voorzienbaar was, blijft daar in theorie bestaan.

Wat de productaansprakelijkheidsrichtlijn (EU) 2024/2853 vanaf 9 december 2026 en de AI Act vanaf 2027 toevoegen

Op Europees niveau sluit de nieuwe productaansprakelijkheidsrichtlijn (EU) 2024/2853 de grootste opening. Lidstaten moeten haar uiterlijk op 9 december 2026 omzetten, en zij geldt voor producten die vanaf die datum in de handel worden gebracht of in gebruik worden genomen. Software, ook AI-systemen, geldt als product. Bij de beoordeling van een gebrek telt volgens artikel 7, lid 2, onder c, ook het effect van het vermogen van een product om na het in de handel brengen verder te leren. Artikel 10 geeft weerlegbare vermoedens van gebrek en causaal verband wanneer het bewijs door technische of wetenschappelijke complexiteit uitzonderlijk moeilijk is, mits de eiser aannemelijk maakt dat het product waarschijnlijk gebrekkig was of dat het gebrek de schade waarschijnlijk veroorzaakte. Artikel 18 verbiedt contractuele uitsluiting van deze aansprakelijkheid jegens de benadeelde. Wij bespraken die gevolgen eerder in ons stuk over productaansprakelijkheid voor software en exoneratiebedingen. De richtlijn richt zich op de fabrikant en vergelijkbare marktdeelnemers. De ondernemer die een AI-agent alleen inzet, valt er grotendeels buiten.

Voor die gebruiker was de AI-aansprakelijkheidsrichtlijn (COM(2022) 496) bedoeld, met een vermoeden van causaal verband bij schending van zorgplichten. De Europese Commissie kondigde in februari 2025 aan dat voorstel in te trekken, en EUR-Lex registreert de intrekking per 6 oktober 2025. Zo blijft het nationale schuldaansprakelijkheidsrecht leidend. De AI Act kan dat indirect invullen. Artikel 26 verplicht gebruiksverantwoordelijken van hoog-risicosystemen het systeem volgens de gebruiksaanwijzing te gebruiken, menselijk toezicht op te dragen aan bekwame personen en automatisch gegenereerde logs, voor zover die onder hun controle staan, ten minste zes maanden te bewaren, tenzij ander recht anders bepaalt. Volgens de huidige tijdlijn van de Europese Commissie gelden die verplichtingen vanaf 2 december 2027 voor de hoog-risicosystemen van bijlage III en vanaf 2 augustus 2028 voor hoog-risicosystemen in producten. Wie nu al zo werkt, loopt vooruit op een plicht die nog moet ingaan. De toezichthouder handhaaft die plichten bestuursrechtelijk. Een civiele rechter kan ze daarnaast gebruiken als invulling van de maatschappelijke zorgvuldigheid van artikel 6:162 BW. Wie geen logs heeft, kan moeilijk onderbouwen dat de schade onvoorzienbaar was.

Welke vijf vragen een Nederlandse gebruiker van AI-agents zich in oktober 2026 stelt

De Californische wet en het Nederlandse contractenrecht wijzen in dezelfde richting: de verdediging van de partij die AI inzet, hangt steeds meer af van wat zij kan laten zien over ontwerp, toezicht en logs. Vijf vragen maken dat concreet:

1. Zet u AI in bij de uitvoering van een overeenkomst, en zou een rechter een falend systeem via artikel 6:77 BW, rechtstreeks of naar analogie, of via artikel 6:75 BW aan u toerekenen?
2. Kan Californisch recht van toepassing zijn op vorderingen van uw klanten, gebruikers of benadeelden, zodat artikel 1714.46 Civil Code het autonomieverweer uitsluit?
3. Bewaart u logs en documenteert u menselijk toezicht zo dat u causaliteit en voorzienbaarheid later kunt onderbouwen, zoals artikel 26 AI Act voorschrijft voor hoog-risicosystemen van bijlage III vanaf 2 december 2027 en voor hoog-risicosystemen in producten vanaf 2 augustus 2028?
4. Sluit het contract met uw AI-leverancier aansprakelijkheid voor "autonoom gedrag" of "onjuiste output" uit, en hoeveel verhaal houdt u dan over als u zelf wordt aangesproken?
5. Dekt uw aansprakelijkheidsverzekering schade door handelingen van AI-agents, of sluit de polis die uitdrukkelijk of via een softwareclausule uit?

Waarom het verbod op het autonomieverweer burgers en het vertrouwen in AI-markten beschermt

De afschaffing van de deodand had een praktische achtergrond. Spoorwegmaatschappijen kregen in de jaren 1840 met verbeurdverklaringen te maken, terwijl de opbrengst niet aan de nabestaanden toekwam, zoals ook in het debat in het House of Lords van 24 april 1846 naar voren kwam. In hetzelfde jaar gaf de Fatal Accidents Act 1846 (Lord Campbell's Act) nabestaanden een eigen vordering. Als vergelijking leert die geschiedenis dat aansprakelijkheid pas werkt als zij een aanspreekbare persoon met vermogen en verzekering vindt. Een slachtoffer van een fout van een AI-agent, een werknemer die door een geautomatiseerd besluit wordt benadeeld of een consument wiens bestelling door een agent verkeerd wordt uitgevoerd, heeft niets aan een systeem dat zelf geen vermogen heeft. AB 316 neemt één route weg waarlangs zo'n schade in een juridisch vacuüm kon vallen. Dat helpt ook de markt: afnemers vertrouwen AI-diensten eerder wanneer het systeem zelf geen schuilplaats biedt. Het Nederlandse en Europese recht komen langs andere wegen grotendeels op dezelfde plek uit, met als zwakste punt de buitencontractuele aansprakelijkheid van de gebruiker, nu de AI-aansprakelijkheidsrichtlijn is ingetrokken.

Benieuwd hoe uw eigen AI- of SaaS-contract de aansprakelijkheid voor fouten van het systeem verdeelt? Met de contractscan leest u de uitsluitingen en vrijwaringen in uw contract clausule voor clausule door: elke clausule krijgt groen, oranje of rood, met concrete verbeterpunten. En wilt u zien of uw publieke teksten over AI-agents de gebruiker goed informeren, dan laat de AI-transparantiescan per meldingsplicht van artikel 50 AI Act zien welke meldingstekst er staat en welke ontbreekt.

Bronnen: California Legislative Information, AB-316 Artificial intelligence: defenses (Chapter 672, Statutes of 2025; artikel 1714.46 Civil Code); Deodands Act 1846; Fatal Accidents Act 1846; Hansard, Deodands Abolition Bill and Deaths by Accidents Compensation Bill (House of Lords, 24 april 1846); Burgerlijk Wetboek Boek 6, artikelen 6:75, 6:76, 6:77 en 6:162; Richtlijn (EU) 2024/2853, artikelen 7, 10 en 18; Voorstel AI-aansprakelijkheidsrichtlijn, COM(2022) 496; Verordening (EU) 2024/1689 (AI Act), artikelen 3 en 26. Bronnen geraadpleegd op 4 oktober 2026. Dit artikel is gepubliceerde analyse, geen juridisch advies.