EuroHPC laat inschrijvingen voor AI-gigafabrieken op 6 november 2026 opnieuw indienen: wat dat betekent voor inschrijvers en voor Nederland

In 1971 richtten de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit en het Mathematisch Centrum samen SARA op, het Academisch Rekencentrum Amsterdam. Geen van de drie kon in zijn eentje een grote computer betalen en vol benutten. Die gedeelde rekenkracht bestaat nog steeds: SURF beheert in het Amsterdam Science Park de nationale supercomputer Snellius. Europa past hetzelfde principe nu toe op een veel grotere schaal. Met de AI-gigafabrieken van de EuroHPC Joint Undertaking delen de Unie, de lidstaten en private consortia de kosten van rekencentra voor de grootste AI-modellen. Op 6 november 2026 maakte EuroHPC bekend dat alle inschrijvingen in die aanbesteding opnieuw moeten worden ingediend, omdat een technische storing in het indieningssysteem alle offertes voor beide percelen raakt.

Wat EuroHPC op 5 en 6 november 2026 meldde over de termijnen en de herindiening

De oproep met kenmerk EUROHPC-2026-CEI-AIGF-01 staat sinds 30 juli 2026 open. EuroHPC selecteert daarmee consortia die AI-gigafabrieken bouwen en exploiteren; de deelnemende landen kopen er vervolgens rekentijd in. Er zijn twee percelen: perceel 1 voor middelgrote en perceel 2 voor grootschalige gigafabrieken. In een bericht van 5 november verschoof EuroHPC de termijn voor perceel 1 van 3 december 2026 naar 4 februari 2027, zodat lidstaten hun nationale begrotingsprocedures kunnen afronden en hun financiële toezeggingen kunnen indienen. Voor perceel 2 blijft de termijn 3 december 2026 om 17.00 uur.

Een dag later volgde het tweede bericht, dat HPCwire op 6 november doorgaf. Concepten en al ingediende inschrijvingen in het systeem worden niet in behandeling genomen. Inschrijvers moeten hun offerte opnieuw opstellen en indienen via nieuwe links, die EuroHPC 'in de komende dagen' bekendmaakt. EuroHPC adviseert inschrijvers dringend om intussen niet verder te werken aan hun bestaande concepten. Volgens EuroHPC veranderen alleen de indieningslinks; de inhoud van de aanbestedingsstukken blijft gelijk. Elke faciliteit moet volgens de oproep minstens drie tot vier keer zoveel van de meest geavanceerde AI-processors bevatten als de krachtigste Europese AI-fabrieken nu hebben.

Welke regels Verordening (EU) 2026/150 sinds 20 januari 2026 stelt aan een AI-gigafabriek

De juridische basis is Verordening (EU) 2026/150 van de Raad van 16 januari 2026. Zij wijzigt de EuroHPC-verordening 2021/1173 en trad op 20 januari 2026 in werking. Het nieuwe artikel 12 ter bepaalt dat een gigafabriek in een lidstaat staat en wordt gefinancierd door een partnerschap van de Unie, een of meer deelnemende staten en een consortium. De bijdrage van de Unie dekt hoogstens 17 procent van de capex van de computinginfrastructuur, of neemt de vorm aan van een vooraf afgesproken gegarandeerde aankoop van toegangstijd met dezelfde waarde. Een of meer deelnemende staten moeten die bijdrage minstens matchen. Het consortium draagt de rest van de investering en alle operationele kosten.

De selectie verloopt volgens lid 4 via een gezamenlijke aanbesteding van de gemeenschappelijke onderneming en aanbestedende diensten uit de deelnemende staten. Dezelfde bepaling vraagt van de lidstaat waar de fabriek komt een expliciete financieringsverbintenis vóór de lancering van de oproep. De verlenging van perceel 1 wijst erop dat een deel van de lidstaten die toezegging pas afrondt terwijl de oproep al loopt. Toegangstijd is volgens lid 13 direct evenredig met ieders bijdrage aan de capex, of met de vooraf overeengekomen gegarandeerde aankoop van toegangstijd. Toegangstijd die lidstaten aan EuroHPC beschikbaar stellen, gaat volgens lid 10 in de eerste plaats naar start-ups en kmo's. Deelname van entiteiten uit niet-deelnemende staten wordt volgens lid 3 beperkt of uitgesloten als die de strategische belangen, autonomie of veiligheid van de Unie raakt, en de coördinator van een consortium moet zijn hoofdkantoor in de Unie hebben en onder Europese zeggenschap staan.

Wat de herindiening betekent voor gelijke behandeling en de bewijspositie van inschrijvers

Een storing die alle inschrijvingen laat vervallen, raakt de kern van het aanbestedingsrecht. De regels voor aanbestedingen door de Unie, die in het Financieel Reglement 2024/2509 staan, rusten op gelijke behandeling, transparantie en non-discriminatie. EuroHPC geeft zelf geen juridische motivering. Een uniforme herindiening past wel bij die beginselen: als iedereen opnieuw indient via dezelfde nieuwe link, haalt geen inschrijver voordeel uit een offerte die al vóór de storing binnen was. Dat sluit niet uit dat individuele inschrijvers nadeel ondervinden, bijvoorbeeld door verloren werk of tijdsdruk. De last verschuift wel naar de inschrijvers. Een consortium voor perceel 2 had op 6 november nog 27 dagen tot 3 december, en de nieuwe links waren op dat moment niet bekend.

Voor de bewijspositie van inschrijvers telt vooral wat zij nu bewaren. De oorspronkelijke indieningsbevestiging, tijdstempels en de versie van de stukken op het moment van de storing tonen later aan wat er al lag, als er discussie ontstaat over gemiste termijnen of gewijzigde stukken. Interne goedkeuringen kunnen een tweede risico vormen: een bestuursbesluit, een garantstelling van een financier of een verklaring van een netbeheerder kan verwijzen naar een specifieke indieningsdatum of offerteversie en moet dan worden herbevestigd. Of EuroHPC de termijn voor perceel 2 alsnog verschuift, was op 8 november 2026 niet bekend.

Waarom het kabinet op 31 maart 2026 geen geld vrijmaakte voor een Nederlandse AI-gigafabriek

Nederland financiert geen gigafabriek binnen EuroHPC. In Kamerstuk 26 643, nr. 1499 van 31 maart 2026 schreef de staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat dat 'binnen de huidige begroting geen ruimte bestaat voor het aangaan van de vereiste financiële verplichtingen'. Het kabinet is, in lijn met het rapport-Wennink, voorstander van gigafabrieken die volledig door de markt worden gefinancierd. Het investeert wel € 71 miljoen in de AI-fabriek in Groningen, een project van ruim € 200 miljoen samen met de regio Groningen en Noord-Drenthe en de Europese Commissie. Bij toekomstige gigafabrieken kan Nederland volgens de brief later 'tegen marktconforme prijzen' rekencapaciteit inkopen.

Die keuze werkt juridisch door via artikel 12 ter, lid 13. Een deelnemende staat krijgt toegangstijd naar evenredigheid van zijn bijdrage aan de capex of van een vooraf overeengekomen gegarandeerde aankoop van toegangstijd. Nederland gaat geen van beide verplichtingen aan; het kabinet koos ervoor 'zonder nu al een grootschalige voorreservering van rekencapaciteit door de Rijksoverheid vast te gaan leggen'. De Rijksoverheid heeft bij een gigafabriek dus geen eigen gereserveerde capaciteit. Nederlandse gebruikers komen binnen via de toegangstijd van de Unie of als betalende klant. Lid 15 maakt Unie-toegangstijd kosteloos voor onder meer gebruikers uit publiekrechtelijke entiteiten en voor onderzoek en innovatie met middelen uit Horizon Europa of Digitaal Europa. Het kabinet brengt volgens de brief nog in kaart hoeveel rekenkracht de overheid zelf nodig heeft. De brief noemt netcongestie en ruimtelijke schaarste als randvoorwaarden voor elke grote faciliteit in Nederland. Private plannen voor gigafabrieken blijven volgens het kabinet mogelijk, als zij aan de geldende regels voldoen.

Wat de AI Act en de energie-eisen vragen van wie op een AI-gigafabriek traint

Een gigafabriek is bedoeld voor de volledige levenscyclus van zeer grote AI-modellen. Daarmee komt de AI Act in beeld. Een AI-model voor algemene doeleinden waarvan de training cumulatief meer dan 10²⁵ FLOP vergt, wordt op grond van artikel 51, lid 2, vermoed een systeemrisico te hebben. De aanbieder heeft dan de extra plichten van artikel 55, die voor nieuwe modellen sinds 2 augustus 2025 gelden (voor modellen die al eerder op de markt waren, geldt de overgangstermijn van artikel 111, lid 3), waaronder modelevaluatie, het melden van ernstige incidenten en passende cyberbeveiliging. Een consortium dat rekentijd levert, is daarmee nog geen aanbieder van het model. Een Nederlandse start-up die via Unie-toegangstijd een groot model traint en het in de handel brengt, kan dat wel worden. De rekenkracht die in de aanvraag voor toegangstijd staat, is dan ook een eerste aanwijzing voor de vraag of die drempel in zicht komt.

Wie traint, heeft bovendien met de auteursrechtvragen te maken die advocaat-generaal Szpunar op 3 november 2026 besprak in de conclusie in Like Company tegen Google, over training onder de uitzondering voor tekst- en datamining. De oproep stelt daarnaast duurzaamheid als toelatingsvoorwaarde: elke faciliteit moet voldoende stroomcapaciteit aantonen en goede praktijken toepassen voor energie-efficiëntie, waterefficiëntie en circulariteit. Daarbij komt de Energie-efficiëntierichtlijn (EU) 2023/1791, waarvan artikel 12 exploitanten van datacentra met een geïnstalleerd IT-vermogen vanaf 500 kW verplicht hun energieprestaties te rapporteren. Voor een Nederlandse locatie ligt het voor de hand om netcapaciteit, waterverbruik en de bestemming van restwarmte vroeg uit te werken; stroomcapaciteit is een toelatingsvoorwaarde van de oproep, en de Kamerbrief noemt netcongestie als randvoorwaarde.

Welke vragen Nederlandse consortiumleden, leveranciers en gebruikers nu beantwoorden

• Inschrijver of consortiumlid: zijn de oorspronkelijke indieningsbevestiging en de stukken van vóór 6 november bewaard, en verwijzen bestuursbesluiten, financieringstoezeggingen en partnerovereenkomsten naar een specifieke indieningsdatum die nu verschuift?
• Consortium met partijen van buiten de deelnemende staten: voldoet de samenstelling aan artikel 12 ter, lid 3, en staat de coördinator met hoofdkantoor in de Unie onder Europese zeggenschap?
• Toeleverancier van processors, koeling of energie: wie draagt in de leveringsovereenkomst het risico als de gunning verschuift of de selectie uitblijft, en zijn prijs- en levertermijnen daarop afgestemd?
• Gebruiker die op een gigafabriek wil trainen: past het project in de categorieën voor kosteloze Unie-toegangstijd, en is de verwachte trainingsrekenkracht vergeleken met de drempel van artikel 51 van de AI Act?
• Publieke organisatie: welke rekenbehoefte heeft de organisatie zelf, nu het kabinet geen capaciteit bij een gigafabriek reserveert en de inventarisatie van de overheidsbehoefte nog loopt?

De komende weken volgen de nieuwe indieningslinks, mogelijk een besluit over de termijn voor perceel 2 en, tot 4 februari 2027, de financieringsverbintenissen van lidstaten voor perceel 1. De selectie zelf maakt de raad van bestuur van EuroHPC daarna op basis van technische, impact- en financiële criteria. Voor Nederland ligt de toegang daarna vooral bij de AI-fabriek in Groningen en bij de Unie-toegangstijd.

Werkt u aan een consortiumovereenkomst, een leveringscontract voor rekencapaciteit of een overeenkomst voor toegang tot een AI-fabriek? Met de AIRecht contractscan ziet u snel hoe zo'n contract termijnen, aansprakelijkheid en het risico van een verschoven gunning verdeelt. Biedt u later zelf een AI-dienst aan die op zo'n faciliteit is getraind, dan laat de AI-transparantiescan zien welke meldingsteksten uit artikel 50 van de AI Act in uw publieke teksten staan en welke ontbreken.

Bronnen (geraadpleegd op 8 november 2026): EuroHPC JU, Call for tenders: selection of AI Gigafactory Consortia and establishment of AI Gigafactories, EUROHPC-2026-CEI-AIGF-01 (30 juli 2026, met berichten van 5 en 6 november 2026); HPCwire, EuroHPC requires bidders to resubmit AI gigafactory proposals (6 november 2026); Verordening (EU) 2026/150 van de Raad van 16 januari 2026, artikel 12 ter; EuroHPC JU, EuroHPC JU's mandate expanded under new regulation amendment (20 januari 2026); Kamerstuk 26 643, nr. 1499, Positie van het kabinet ten aanzien van deelname aan het Europese AI-gigafabriekeninitiatief (31 maart 2026); Kamerstuk 26 643, nr. 1451 (AI-fabriek Groningen en AI-gigafabriekeninitiatief); Verordening (EU, Euratom) 2024/2509 (Financieel Reglement); Verordening (EU) 2024/1689 (AI Act), artikelen 51 en 55; Richtlijn (EU) 2023/1791 (Energie-efficiëntierichtlijn), artikel 12.