GB/Z 195-2026 beschrijft AI-agents die fabrieksinstallaties aansturen; de EU-Machineverordening geldt vanaf 20 januari 2027, de AI-eisen voor machines vanaf 2 augustus 2028

Het Koninklijk Besluit van 6 mei 1824 onderwierp stoomtoestellen in Nederland aan een vergunning, een beproeving en een jaarlijkse visitatie. Een vaste dienst om dat werk te doen kwam er pas in 1855, en de Stoomwet volgde in 1869. De verplichting en de keuring gingen dus voorop; het apparaat moest aantoonbaar deugen voordat de wetgever het onderwerp in een eigen wet had ondergebracht. Bij industriële AI-agents staat die volgorde onder druk vanuit de andere kant. De data waarop het aansprakelijkheidsregime en de nieuwe machineverordening gaan gelden, staan in het Publicatieblad. De geharmoniseerde norm waaraan een fabrikant zijn beproeving zou willen ophangen, is er nog niet.

China heeft drie richtinggevende technische documenten voor industriële AI op zijn naam: GB/Z 204-2026 over de systeemarchitectuur van industriële grote modellen, GB/Z 203-2026 over de technische eisen voor pre-training, adaptatie, inferentie en uitrol, en GB/Z 195-2026 over de referentiearchitectuur voor industriële agents. De registratie bij de Chinese normalisatieautoriteit geeft 30 juli 2026 als publicatiedatum van GB/Z 195-2026. De drie documenten dragen dezelfde publicatiedatum. Op 28 augustus 2026 gaf Sina Finance een bedrijfsbericht door van Supcon, een leverancier van procesbesturing die aan het opstellen meewerkte en zegt dat er inmiddels rond de tweehonderd installaties draaien bij onder meer Sinopec, PetroChina, Wanhua Chemical, China Coal en Huayi. Het document is volgens de betrokkenen volledig binnenlands ontwikkeld en heeft geen internationale tegenhanger.

Wat GB/Z 195-2026 beschrijft: acht modules die een agent aan de installatie koppelen

De architectuur benoemt acht functionele modules — waarneming, geheugen, redeneren, plannen, beslissen, uitvoeren, communiceren en evolueren — en legt daar tweerichtingsinteractie onder met twee omgevingen tegelijk: de industriële informatiesystemen en de fysieke installatie. Dat laatste is de reden dat een juridisch lezer hier moet stoppen. Een agent die alleen ordersystemen aanraakt, blijft in Europa doorgaans softwaredienstverlening. Zodra een uitvoermodule een klep kan openen, komt de vraag op tafel of die module een veiligheidscomponent is in de zin van artikel 3 van de machineverordening, en dat is geen automatisme: beoogd doel, de wijze van inbouw, of de module zelfstandig in de handel wordt gebracht en of de veiligheidsfunctie wegvalt bij storing bepalen samen de kwalificatie. Valt zij eronder, dan geldt een ander regime dan softwarerecht: veiligheid van arbeidsmiddelen, conformiteitsbeoordeling, CE-markering en productaansprakelijkheid.

De module die het meest verraadt is evolueren. Een architectuur die zelfontwikkeling als vaste bouwsteen benoemt, gaat ervan uit dat het gedrag van de installatie na oplevering verandert. Precies dat gegeven — gedrag dat zich na het in de handel brengen wijzigt — is in het Europese recht de kern van twee afzonderlijke problemen: het bepaalt of het product nog conform is, en het bepaalt vanaf welk moment een gebrek is ontstaan.

Een GB/Z is een leidraad, geen dwingende norm, en toch telt hij voor een Nederlandse inkoper

Hier is nauwkeurigheid geboden, want de vertaalslag gaat vaak mis. De aanduiding GB/Z staat in het Chinese normenstelsel voor een richtinggevend technisch document, niet voor de dwingende GB-klasse. Wie schrijft dat China industriële AI-agents nu wettelijk reguleert, overdrijft. Er ligt een gepubliceerde, nationaal gedragen referentiearchitectuur waarnaar leveranciers in offertes, specificaties en typegoedkeuringen kunnen verwijzen, terwijl een Europese inkoper op dat punt geen document heeft om naar te wijzen.

Dat verschil bereikt Nederlandse partijen via de leveringsketen. Procesbesturing wordt geleverd met de architectuur van de leverancier erin. Als de enige uitgeschreven referentiearchitectuur voor agents aan fysieke installaties uit één jurisdictie komt, is dat de architectuur die in de documentatie van de geleverde skid, de ketel of de vulmachine terechtkomt. De inventarisatie loopt dan opnieuw voor op de plicht, hetzelfde patroon dat we bij het register onder de Cyberbeveiligingswet zagen.

Anthropic hield zijn tegenhanger besloten; QuEra publiceerde op 27 augustus 2026 herstelcijfers onder eigen naam

De westerse tegenhanger bestaat als besloten document. Anthropics Model Hardware Standard, ontwikkeld met HHMI Janelia en gebouwd op het Model Context Protocol, ging deze zomer als onderzoekspreview naar geselecteerde organisaties; volledige openbaarmaking is toegezegd en op 30 augustus 2026 nog niet gedaan. Volgens de openbare beschrijving genereren de tags van het protocol een referentiebestand waarin onder meer afgedwongen veiligheidslimieten staan, en blokkeerde een proef toen een noodstop actief was. Dat maakt de leverancier de plaats waar veiligheidsgrenzen voor de bediening van hardware worden vastgelegd. In Europa is dat de plaats van het technisch dossier van de fabrikant, en waar de toepasselijke conformiteitsroute dat vereist, wordt dat dossier door een aangemelde instantie getoetst. Een specificatie van een modelleverancier is daarvoor geen vervanging.

QuEra publiceerde op 27 augustus 2026 cijfers onder eigen naam, door het bedrijf zelf gerapporteerd en niet onafhankelijk geverifieerd: 695 van 700 herstelpogingen op zeven storingstypen brachten een lasersysteem terug op doel, zonder valse succesmelding, de meeste binnen zes seconden tegenover vijf tot tien minuten voor een menselijke expert. Voor een jurist telt vooral de architectuur eromheen. Het eindresultaat is een gewoon, volledig inspecteerbaar programma, met geen model in de regelkring, en dat houdt een dossier controleerbaar. Anthropic beschreef in dezelfde preview ook een faalwijze bij Genentech: een stroperige oplossing schuimde tijdens het pipetteren, luchtbellen verdrongen volume, en de agent herhaalde de handeling in dezelfde put, wat meer schuim gaf. Onderzoekers moesten hem vertellen dat het probleem natuurkunde was en geen programmeerfout. Wie een uitvoermodule aan een installatie hangt, koopt dat soort blindheid mee. Voor industriële agents bestaat geen gepubliceerd, onafhankelijk gemeten faalpercentage om het tegen af te zetten.

De Europese norm loopt via CEN-CENELEC JTC 21 en is er nog niet

Europa heeft de route wel ingericht. De Commissie stuurde in mei 2023 normalisatieverzoek M/593 naar CEN en CENELEC voor de geharmoniseerde normen onder de AI-verordening; het werk ligt bij de gezamenlijke technische commissie JTC 21. De oorspronkelijke opleverdatum in dat verzoek lag op 30 april 2025. Die datum is met wijzigingsverzoek M/613 verschoven; CEN en CENELEC houden aan dat de kernnormen in het vierde kwartaal van 2026 beschikbaar komen. Op 30 augustus 2026 zijn de referenties nog niet in het Publicatieblad bekendgemaakt, en zolang dat zo is bestaat er geen vermoeden van overeenstemming: elke fabrikant moet dan zelf aantonen dat hij aan de eisen voldoet, in de praktijk vaker met een aangemelde instantie en zonder gedeelde meetlat.

De timing is ongelukkig. In de twaalf dagen tot 30 augustus 2026 leverde de Commissie geen bevestigde inhoud in het Publicatieblad, terwijl de architectuur die een maand eerder in China was gepubliceerd via een bedrijfsbericht de vakpers haalde.

Machineverordening 2023/1230 vanaf 20 januari 2027, de nieuwe productaansprakelijkheid vanaf 9 december 2026, de AI-eisen voor machines vanaf 2 augustus 2028

De Europese verplichtingen staan in de verordeningen, en die hebben harde data. Conformiteitsbeoordeling, technisch dossier en CE-markering bestaan al onder Machinerichtlijn 2006/42/EG en gelden onverkort door. Machinerichtlijn 2006/42/EG wordt ingetrokken met ingang van 14 januari 2027, en de machineverordening (EU) 2023/1230 is van toepassing vanaf 20 januari 2027. Dat zijn twee data in één instrument, met zes dagen ertussen. Het gaat hoe dan ook om een regimewissel, niet om het begin van de plicht. Bijlage I, deel A, noemt veiligheidscomponenten met volledig of gedeeltelijk zelfontwikkelend gedrag op basis van machine learning met zoveel woorden. Voor de producten die op die lijst staan is beoordeling door een aangemelde instantie voorgeschreven en volstaat interne fabricagecontrole niet. Of een concrete uitvoermodule daaronder valt, hangt af van de kwalificatievraag hierboven, niet van de enkele omstandigheid dat er AI in zit.

Voor de AI-kant is de route sinds afgelopen zomer een andere dan veel schema's nog laten zien. Artikel 6, eerste lid, van de AI-verordening (EU) 2024/1689 merkt een AI-systeem dat als veiligheidscomponent van een Bijlage I-product fungeert aan als hoog risico, maar verordening (EU) 2026/1744 — de Digitale Omnibus over AI, gepubliceerd op 24 juli 2026 — verschoof die toepassingsdatum naar 2 augustus 2028 en verplaatste de machineverordening van deel A naar deel B van Bijlage I. Voor machines werkt de AI-verordening daardoor nog maar beperkt rechtstreeks; de materiële AI-waarborgen moeten via gedelegeerde handelingen in de machineverordening zelf terechtkomen. We hebben die splitsing eerder uitgewerkt in dezelfde software, een andere AI Act-datum. De nieuwe productaansprakelijkheidsrichtlijn (EU) 2024/2853 moet uiterlijk op 9 december 2026 zijn omgezet en geldt voor producten die na dat moment in de handel worden gebracht of in gebruik worden genomen. Zij brengt software en AI-systemen uitdrukkelijk onder het begrip product en rekent leervermogen na uitrol mee bij de beoordeling of een product gebrekkig is. De bewijslast blijft bij de eiser; artikel 9 geeft de rechter de bevoegdheid om openbaarmaking van bewijs te bevelen nadat de eiser de aannemelijkheid van zijn vordering met feiten en bewijs heeft onderbouwd, en artikel 10 verbindt aan het niet voldoen daaraan een weerlegbaar vermoeden.

Zet die data op een rij en er staan twee regimewissels en één uitgestelde AI-laag. Op 9 december 2026 wisselt het aansprakelijkheidsregime, met een openbaarmakingsbevoegdheid en weerlegbare vermoedens erin. Op 14 januari 2027 vervalt de machinerichtlijn en op 20 januari 2027 gaat de machineverordening gelden. De materiële AI-eisen voor machines sluiten de rij op 2 augustus 2028, via gedelegeerde handelingen die er nu niet zijn. De geharmoniseerde normen worden voor het vierde kwartaal van 2026 aangekondigd, wat betekent dat een fabrikant zijn dossier moet opbouwen voordat de meetlat is bekendgemaakt. Voor een Nederlandse machinebouwer heeft dat een concreet gevolg: de eerste procedure over een zelfontwikkelende besturing wordt waarschijnlijk gevoerd onder de nieuwe richtlijn en zonder geharmoniseerde norm om zich achter te verschuilen. Het bewijs dat dan telt, is het bewijs dat de fabrikant zelf heeft bewaard — dezelfde conclusie die we trokken toen we een incidentdossier van 17.000 machinehandelingen uitpakten.

Zes vragen die nu in het dossier horen van een fabrikant, inkoper of arbodienst

1. Raakt de agent de fysieke installatie? Leg per functie vast of de uitvoermodule kan schakelen, doseren, verwarmen of bewegen, of alleen leest en adviseert. Dit bepaalt het hele regime en het is de enige vraag die geen jurist alleen kan beantwoorden.
2. Verandert het gedrag na oplevering? Zo ja, leg vast wanneer, op welk signaal, en wie het kan terugdraaien. Zonder dat kan noch conformiteit noch het ontstaansmoment van een gebrek worden gereconstrueerd.
3. Welke bedieningslimieten, vergrendelingen en noodstops komen uit de leverancierspecificatie in plaats van uit uw eigen risicobeoordeling? Overgenomen standaardwaarden zijn geen eigen veiligheidsoordeel.
4. Naar welke architectuur verwijst de documentatie van de geleverde installatie? Een buitenlands richtinggevend document staat dan in uw technisch dossier, niet in het Europese normenstelsel.
5. Welke logging overleeft een geschil? Bepaal bewaartermijn, integriteit en toegankelijkheid van agentbeslissingen vóór 9 december 2026. Wie na een rechterlijk bevel geen bewijs kan overleggen, loopt onder de nieuwe richtlijn tegen een weerlegbaar vermoeden aan.
6. Hoeveel leverancierafhankelijkheid draagt de besturing? Eén partij kan tegelijk model, standaard en exportvergunningplicht leveren, een concentratie die we beschreven toen exportcontrole de API bereikte.

De regulateur op de foto loste zijn probleem op met een hendel die een mens kon overhalen. Bij een agent met acht modules is die hendel een verzameling verklaringen, logbestanden en contractuele toewijzingen, verspreid over verschillende partijen. Wie contracten en technische dossiers voor besturingssoftware op deze zes punten wil laten doorlopen, kan daarvoor onze contractscan met vaste omvang gebruiken.

Openbare stand van zaken: 30 augustus 2026. Bronnen: de registratie van GB/Z 195-2026 bij de Chinese normalisatieautoriteit met publicatiedatum 30 juli 2026, en het Supcon-bericht dat Sina Finance op 28 augustus 2026 doorgaf; het persbericht van QuEra van 27 augustus 2026; de onderzoekspreview van de Model Hardware Standard van Anthropic; de standaardisatie-update van CEN en CENELEC over M/593 en M/613; en de geconsolideerde teksten van verordening (EU) 2023/1230, verordening (EU) 2024/1689, verordening (EU) 2026/1744 en richtlijn (EU) 2024/2853 op EUR-Lex.