Oproep tot controle van frontier-AI (22 september 2026): wat premier Jetten tekende, wat de artikelen 51 tot 55 AI Act al regelen en wanneer een toezichtorgaan een verdrag vraagt

Wat premier Jetten op 22 september 2026 ondertekende

Tijdens de Algemene Vergadering van de VN ondertekenden vertegenwoordigers van twintig landen en Commissievoorzitter Ursula von der Leyen de verklaring A Call for Control of Frontier AI Models. Namens Nederland tekende premier Rob Jetten. De Verenigde Staten, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk staan niet op de lijst. De tekst vraagt drie dingen: bedrijven moeten hun modellen vóór ingebruikname testen en onafhankelijk laten evalueren, overheden moeten standaarden afstemmen en ernstige veiligheidsincidenten gezamenlijk rapporteren, en VN-lidstaten moeten onderzoeken of er een internationale instelling voor frontier-AI kan komen die standaarden vaststelt, verificatie mogelijk maakt en staten bijeenroept wanneer capaciteitsdrempels worden overschreden.

Wat de AI Act al regelt voor modellen met systeemrisico

Voor de Europese Unie bestaat een deel van die verzoeken al als recht. Sinds 2 augustus 2025 gelden de artikelen 51 en 55 van de AI Act voor aanbieders van modellen voor algemene doeleinden met systeemrisico: modelevaluatie met adversariële tests, risicobeperking, cyberbeveiliging en het melden van ernstige incidenten aan het AI-bureau; voor oudere modellen loopt een overgangstermijn tot 2 augustus 2027. Een algemene plicht tot onafhankelijke evaluatie vóór release kent de verordening niet. Artikel 92 laat het AI-bureau zelf evalueren met onafhankelijke deskundigen, en sinds 2 augustus 2026 kan de Commissie boetes opleggen. Twee punten gaan verder dan de verordening: een internationale uitwisseling van incidentmeldingen, en menselijke controle over het model zelf.

Wanneer een internationaal toezichtorgaan een verdrag vraagt

Een diplomatieke verklaring bindt de Staat niet. De verklaring laat de vorm van de instelling open. Een nieuw orgaan dat bij Nederlandse aanbieders of datacenters zelfstandig kan verifiëren, vraagt een verdrag; de Grondwet regelt de goedkeuring en de overdracht van bevoegdheden in artikel 91 en 92 Grondwet. Voor zover zo'n verdrag de regels van de AI Act kan aantasten, is de Unie op grond van artikel 3 VWEU exclusief bevoegd; of het gehele verdrag uitsluitend door de Unie wordt gesloten, hangt af van de volledige inhoud. Het Internationaal Atoomenergieagentschap laat zien hoe lang dat kan duren: van de toespraak van Eisenhower in 1953 tot de eerste inspectie in februari 1962 ging ruim acht jaar voorbij; het Non-proliferatieverdrag, in werking sinds 1970, vormde daarna de basis voor verdere uitbreiding. Het artikel bespreekt ook wat de ontbrekende handtekeningen van de Verenigde Staten en China betekenen voor Nederlandse afnemers van frontier-modellen, hoe de verklaring aansluit op het risicorapport van de Europese financiële toezichthouders van 23 september 2026, en welke vijf vragen een organisatie aan haar modelleverancier kan stellen over evaluatie, incidentmeldingen en modelwijzigingen.

Meer lezen

AI Act, AI governanceMauritz Kop28 september 2026AI Act, frontier-AI, AI-modellen voor algemene doeleinden, systeemrisico, AI-bureau, internationaal recht, Grondwet, Verenigde Naties, toezicht, AI-governance

Mag een pacing-afspraak tussen AI-labs onder artikel 101 VWEU? Fergusons waarschuwing van 15 september 2026, het AdBlue-kartelbesluit van 8 juli 2021 en de route van artikel 56 AI Act

Op 8 juli 2021 beboette de Europese Commissie BMW en de Volkswagen-groep voor 875 miljoen euro omdat zij met Daimler hadden afgesproken hoe groot de AdBlue-tank in hun dieselauto's zou zijn. Niemand had prijzen afgesproken; de fabrikanten hadden afgesproken om niet te wedijveren op schoner rijden dan de wet eiste. Het was het eerste kartelbesluit dat uitsluitend rustte op een beperking van de technische ontwikkeling, het verbod uit artikel 101, lid 1, onder b, VWEU. Dit artikel legt dat besluit naast wat Dario Amodei op 12 september 2026 aan de Amerikaanse overheid vroeg: een smalle antitrustvrijstelling zodat AI-laboratoria samen het tempo van hun ontwikkeling kunnen afspreken.

Wat Ferguson op 15 september 2026 zei en wat Khan twee dagen eerder schreef

FTC-voorzitter Andrew Ferguson zei op 15 september 2026 dat iedereen "deeply suspicious" moet zijn van AI-bedrijven die om antitrustvrijstellingen vragen terwijl ze tegelijk lobbyen voor nieuwe regels. Oud-voorzitter Lina Khan bracht op 13 september het spiegelbeeld naar voren: er bestaat volgens haar geen AI-uitzondering op bestaande wetten, en zij wees op FTC v. Keppel uit 1934 als mogelijk aanknopingspunt voor een lab dat onveilige systemen uitbrengt en concurrenten zo onder druk zet. In vier dagen kreeg de Amerikaanse discussie zo twee vragen: mag men samen vertragen, en wat gebeurt er als één partij alleen versnelt.

Welke ruimte de Horizontale Richtsnoeren van 2023 en de ACM-beleidsregel bieden

In de EU bestaat geen individuele ontheffing meer; partijen beoordelen zelf of hun afspraak aan artikel 101, lid 3, voldoet. Hoofdstuk 9 van de Richtsnoeren inzake horizontale samenwerkingsovereenkomsten van 21 juli 2023 geeft in punt 549 zes cumulatieve voorwaarden voor duurzaamheidsnormeringsafspraken tussen concurrenten, en de ACM-beleidsregel van oktober 2023 volgt die aanpak; wie erbuiten valt, krijgt een individuele beoordeling. Het artikel houdt drie soorten afspraken uit elkaar: een gezamenlijke veiligheidsnorm, een gezamenlijke afspraak om een model niet uit te brengen, en een gezamenlijk plafond aan trainingsrekenkracht. De laatste is in de vergelijking de omvang van de tank, en de vier voorwaarden van artikel 101, lid 3, worden per stuk nagelopen.

Waarom artikel 56 AI Act een nalevingskanaal is en geen antwoord op de tempovraag

Amodei vraagt om een forum waarin de overheid het gesprek mogelijk maakt zonder mee te praten. In de EU bestaat zo'n forum met een beperkter doel: artikel 56 van de AI-verordening draagt het AI-bureau op praktijkcodes voor AI-modellen voor algemene doeleinden te faciliteren, en de code van 10 juli 2025 biedt een aanbieder van een model met systeemrisico een manier om zijn eigen naleving jegens de toezichthouder aan te tonen. Zij is vrijwillig, legt geen gezamenlijk ontwikkelingstempo vast en spreekt niet over rekenkracht; punt 597 van de richtsnoeren maakt bovendien duidelijk dat betrokkenheid van een overheid een afspraak niet aan artikel 101 onttrekt. Het artikel sluit af met vijf toetsvragen voor een onderneming die overweegt aan een veiligheidsafspraak met concurrenten mee te doen, en met wat dit betekent voor Nederlandse afnemers van frontier-modellen en voor de rol van de ACM.